نزدیک به یک ماه است که با دانشجویان انسان‌شناسی و جامعه‌شناسی در دوره کارشناسی ارشد ارتباط نزدیک دارم و بهتر از گذشته می‌توانم درباره آن‌ها داوری کنم. روزهای اول تصور می‌کردم همه آن‌ها بی‌علاقه‌هایی هستند که از بخت بد در این رشته‌ها گیر افتاده‌اند. امروز نظرم درباره غالب آن‌ها تغییر نکرده اما هستند تعدادی که با بقیه تفاوت دارند.

این روزها اندک اندک بر تعداد دانشجویانی که از من می‌پرسند برای خواندن متون علوم اجتماعی باید از کجا شروع کرد افزوده شده است. روزهای اول وقتی برای هر درس دو کتاب معرفی کردم با انبوه اعتراض‌ها مواجه شدم و امروز هستند کسانی که منابع بیشتری طلب می‌کنند. همه این‌ها نشان می‌دهد که جای امیدواری هست. اما مسأله اصلی چیز دیگری است.

هر چقدر هم که بر تعداد دانشجویان علاقمند اضافه شود، باز هم اگر راه و رسم آموزش علوم اجتماعی همین باشد که هست، ره به جایی نخواهیم برد. هنوز فرصت نداشته‌ام تا برداشت‌هایم درباره دانشجویان و ذهنیت‌های آن‌ها را منسجم کنم ولی می‌توانم بگویم:

1. بیشترین ضعف آن‌ها نداشتن تفکر منسجم و قابلیت اندیشیدن درباره یک موضوع است.
2. به شدت از کار کردن با مفاهیم گریزان هستند، بسیاری از مفاهیم اولیه علوم اجتماعی را نمی‌دانند و در فضایی غریبه با گفتار و زبان آکادمیک این رشته به سر می‌برند.
3. در تکنیک‌های خواندن، یادداشت‌برداری، فیش نوشتن، خلاصه کردن متون، یافتن منابع لازم برای تحقیق، استفاده از کتابخانه و بالاخص ابزارهای اطلاع‌رسانی جدید و ارتباط برقرار کردن با یکدیگر برای مباحثه درباره مسائل درسی و علمی به شدت ضعف دارند.

پی‌آمد این وضعیت، از بین رفتن شجاعت ایشان است. آن‌قدر در فضای ابهام و ناآشنایی با رشته خود به سر برده‌اند که شجاعت دانستن، بحث کردن و سؤال پرسیدن در ایشان خدشه‌دار شده است.

نوع مواجهه اساتید با دانشجویان و بالاخص واژه‌ای با عنوان «تحقیق نوشتن» مسبب بسیاری از ناکامی‌های این دانشجویان شده است. این دانشجویان از ترم اول وادار شده‌اند مطالبی را به عنوان تحقیق یا تکلیف کلاس بنویسند و از آن‌جا که مهارت‌های لازم برای این کار را نداشته‌اند، روش تحقیق نمی‌دانسته‌اند و راهنمایی نشده‌اند؛ به نوشتن چند ورق مطالب نامنسجم فاقد نظم و محتوا عادت کرده‌اند. از همان روز اول این افراد یاد گرفته‌اند که زیاد نوشتن رمز موفقیت است و برای این کار بر هنر بافندگی مسلط شده‌اند. برای همین وقتی از ایشان می‌خواهم که در 500 کلمه مطلب خود را بنویسند با یک دنیا مشکل و ابهام روبه‌رو می‌شوند. تحقیق کردن در ذهن دانشجویان به اقدامی بی‌حاصل، فاقد معنا و بدون اصول و قاعده بدل شده است. بالاخص که برخی از آن‌ها مطمئن هستند که برخی اساتید قصد خواندن این متون را ندارند.

یکی دیگر از مشخصات دانشجویان، آشنا نبودن با سنت رشته علوم اجتماعی است. به نظرم بهترین راه آشنا شدن با سنت علوم اجتماعی، خواندن متون کلاسیک این علوم است. متأسفانه خواندن متون کلاسیک در دوره کارشناسی هیچ جایگاهی ندارد. لذا دانشجویان با تفکر جامعه‌شناختی اصیل آشنا نمی‌شوند. دانشجویان بسیاری هستند که در ترم چهارم یا پنجم قرار دارند ولی نام کتب دورکیم، وبر یا مارکس را نشنیده‌اند.

نمی‌دانم چه اتفاقی افتاده است که همه دانشجویان علوم اجتماعی دائم از خود می‌پرسند که این علوم به چه درد می‌خورند و منظورشان این است که اگر مثلا یک پزشک بیماران را شفا می‌دهد (منظور پزشک‌های قدیم است نه جدید) جامعه‌شناس و انسان‌شناس چه می‌کنند و چه چیزی را اصلاح می‌کنند و شفا می‌دهند. تصوری بسیار ساده‌انگارانه از کارآمدی و «به درد خوردن» در ذهن این گروه وجود دارد.

تصور می‌کنم برای حل این مشکلات به بازنگری در آموزش علوم اجتماعی نیاز داریم. باید درباره «نوشته‌های دانشجویی»، هدف از این نوشته‌ها، تکلیف کلاسی و تحقیق‌های دانشجویی تأمل کنیم.

باید جایگاه نوشتن، توانایی نوشتن و اهمیت نوشتن را در این رشته‌ها تبیین و سازوکارهای تقویت قابلیت نوشتن را در دانشجویان شناسایی کنیم. در ضمن باید فکری به حال ناآشنایی دانشجویان با ادبیات کلاسیک جامعه‌شناسی و فقدان توانایی ایشان برای کار با مفاهیم کرد. فکر می‌کنم باید درباره چگونگی تدریس درس مبانی جامعه‌شناسی و انسان‌شناسی از نو اندیشید.

انجمن جامعه‌شناسی آمریکا سال‌هاست مجله‌ای با عنوان Teaching Sociology  (آموزش جامعه‌شناسی) منتشر می‌کند که محور مباحث این مجله، چگونگی آموزش جامعه‌شناسی و علوم اجتماعی است. فکر می‌کنم در مقطع فعلی بیش از هر چیز، سازمان جامعه‌شناسی ایران به داشتن چنین مجله‌ای، کانونی برای بحث درباره آموزش جامعه‌شناسی و حتی ترجمه گزیده‌ای از مقالات این مجله نیاز دارد تا از این طریق بتوان جایگاهی برای بحث درباره آموزش جامعه‌شناسی و بالا بردن کیفیت آن گشود.

  RSS